اصول مذهب معتزله

«الاعتزال قائم على اصول خمسة عامة، من اعتقد به جمیعا کان معتزلیا و هى: التوحید و العدل و الوعد و الوعید و المنزلة بین المنزلتین و الامر بالمعروف و النهى عن المنکر» . (1)

قاضى عبد الجبار معتزلى (متوفاى 415 ه) کتابى را بر اساس همین اصول پنجگانه تدوین کرده است که «شرح الاصول الخمسة» نام دارد.

از اصول یاد شده، آنچه جزو مسایل ایمانى و اعتقادى است، اصل توحید و عدل است و سه اصل دیگر در واقع معرف مذهب معتزله است. (2)

اینک به اختصار به شرح و بررسى اصول یاد شده مى‏پردازیم:

1 ـ اصل توحید

توحید مراتب یا اقسامى دارد که عبارت است از:

الف ـ توحید ذاتى: یعنى ذات خداوند شریک و همتایى ندارد و نیز هیچ گونه ترکیبى در او راه ندارد.بسیط الذات و احدى المعنى است.این دو معناى توحید ذاتى به طور روشن در کلام امام الموحدین علیه السلام بیان گردیده است، چنانکه فرمود:

«هو واحد لیس له فى الاشیاء شبه و انه عز و جل احد المعنى...» (3)

ب ـ توحید صفاتى: یعنى صفات خداوند از نظر مفهوم متعددند، ولى از نظر مصداق و واقعیت عینى، کثرت و تعددى در آنها نیست و همه عین یکدیگر و عین ذاتند.

ج ـ توحید افعالى: یعنى همه افعال و آثارى که در گستره آفرینش، اعم از جاندار و بى‏جان، انسان و غیر انسان تحقق مى‏یابد به حول و قوه الهى است و مؤثر و فاعلى مستقل، جز خداوند نیست.

د ـ توحید در عبادت: یعنى جز خداى یکتا کسى شایسته پرستش نیست.

از اقسام یاد شده آنچه مورد توجه اکید معتزله قرار گرفته است، توحید صفاتى است که آنها هرگونه صفت زاید بر ذات را از خداوند نفى کرده‏اند.و مخالفان آنان ـ که به صفات زاید بر ذات اعتقاد دارند ـ «صفاتیه» نامیده مى‏شوند و اشاعره از طرفداران جدى آنند.نظریه معتزله در توحید صفاتى را غالبا به انکار صفات از ذات و یا نیابت ذات از صفات معرفى مى‏کنند، که این تفسیر صحیح نیست.و به فرض که برخى از آنان چنین عقیده‏اى داشته‏اند، هرگز از عقاید عمومى معتزله نبوده است.

عبد الکریم شهرستانى آنجا که عقاید عمومى معتزله را نقل کرده است، مى‏گوید آنان معتقدند : «خدا بذاته، عالم، قادر و حى است، نه به واسطه علم، قدرت و حیات که صفات قدیمه و معانى قائم به ذات او هستند.» (4)

شیخ مفید نیز پس از آنکه نظریه امامیه را درباره عینیت صفات خدا با ذات او یادآور شده، مى‏گوید: «اکثریت معتزله همین عقیده را دارند.جز ابو هاشم جبایى که نظریه حال را ابداع کرده است» . (5)

مقصود از حال صفاتى است که نه موجود است و نه «معدوم» وى این نظریه را براى رهایى از مشکل صفات زاید بر ذات ابداع کرده، زیرا مثلا عالمیت در عین اینکه صفت ذاتى خدا است، چون موجود نیست، پس زاید بر ذات نخواهد بود.البته این نظریه نامعقول است، چنانکه در کتب کلام نادرستى آن اثبات شده است.

مؤلفان تاریخ فلسفه در جهان اسلامى نیز این مطلب را یادآور شده‏اند که مقصود معتزله از نفى صفات، نفى صفات زاید بر ذات بوده است، نه نفى صفات به طور مطلق. (6)

لازم به ذکر است که توحید صفاتى سرانجام به توحید ذاتى باز مى‏گردد و نظریه صفاتیه (قائلان به صفات زاید بر ذات) با هر دو معناى توحید ذاتى (بساطت ذات و بى‏همتایى آن) منافات دارد، چنانکه در استدلالى که از واصل بن عطا نقل گردیده، نظریه صفاتیه، مستلزم دوگانه پرستى دانسته شده است. (7) و در روایات اهل بیت علیهم السلام به منافات نظریه صفاتیه با معناى نخست توحید ذاتى نیز اشاره شده است، چنانکه محمد بن مسلم از امام باقر علیه السلام روایت کرده که فرمود: «من صفة القدیم انه واحد احد صمد أحدى المعنى و لیس بمعان کثیرة مختلفة، (8) از جمله صفات قدیم (خداوند) این است که او یکتا، بى نیاز واحدى المعنى بوده، و معانى (صفات) کثیر و مختلف در او راه ندارد» .

از مطالب یاد شده روشن گردید که دفاع از توحید صفاتى از ویژگیهاى معتزله نبوده، قبل از آنان، ائمه معصوم علیهم السلام آن را تبیین و تحکیم کرده‏اند و سخنان آنان، الهام بخش متکلمان امامیه و نیز معتزله گردیده است.

2 ـ اصل عدل

بحث درباره توحید، چنانکه بیان شد، مربوط به صفات ذات خداوند است، ولى بحث از عدل، مربوط به صفت فعل الهى است.در اینکه عدل از صفات جمال الهى است، اختلافى نیست، لیکن سخن در تفسیر معناى عدل است، آیا عدل معیار روشن و ثابتى دارد که ابتدا عقل آن را یافته، آنگاه بر پایه آن افعال خداوند را به عدل توصیف مى‏کند؟ یا چنین معیار ثابت عقلى وجود نداشته و معناى عدل این است که: «آنچه آن خسرو کند شیرین بود» ؟

معتزله طرفدار نظر نخست، و اشاعره طرفدار نظر دوم‏اند.توضیح این بحث در بخش ششم خواهد آمد.

3 ـ وعد و وعید

یکى از مصادیق قاعده لطف، وجوب وعد و وعید است.وفاى به وعده نیز عقلا و نقلا واجب است .جهات یاد شده مورد قبول همه طرفداران قاعده حسن و قبح عقلى است، ولى درباره وفاى به وعید دو نظریه است: اکثریت معتزله وفاى به وعید را نیز واجب مى‏دانند و آنان به «وعیدیه» معروفند، و دیگران که قائل به وجوب آن نیستند، به «تفضیلیه» مشهورند.

بنابر این، از نظر «وعیدیه» گنهکارانى که بدون توبه از دنیا بروند، قطعا عذاب خواهند شد، و این نظریه با نظریه «مرجئه» در تضاد کامل است، زیرا آنان به طور قطع به شمول عفو الهى نسبت به گنهکاران حکم کرده‏اند.

4 ـ المنزلة بین المنزلتین

همان گونه که در آغاز بحث بیان گردید، این اصل مربوط به مرتکبان کبایر است و نظریه «المنزلة بین المنزلتین» اولین نظریه جدیدى بود که معتزله آن را مطرح کردند و به واسطه آن به معتزله نامیده شدند.شیخ مفید، یگانه معرف و مشخص مکتب اعتزال را همین نظریه دانسته و گفته است: هر کس در مسأله منزلتى میان دو منزلت با معتزله هم رأى باشد معتزلى خواهد بود، هر چند در برخى از مسائل با آراى مذاهب دیگر موافق باشد. (9)

درباره مرتکبان کبایر دو بحث مطرح است:

یکى اینکه مؤمن هستند یا نه؟ که در این باره سه نظریه معروف ابراز گردیده است، اکثریت امت اسلامى آنان را مؤمن و فاسق و اکثریت خوارج آنان را کافر و مشرک مى‏دانستند، و معتزله نظریه المنزلة بین المنزلتین را ابراز کردند.

و بحث دیگرى درباره وضع اخروى و عقوبت آنان است، که معتزله ـ چنانکه گذشت ـ فعلیت یافتن عذاب را براى گنهکاران حتمى مى‏دانند، و علاوه بر این، به جاودانگى و خلود عذاب براى مرتکبان کبایر نیز عقیده دارند.

5 ـ امر به معروف و نهى از منکر

در اینکه امر به معروف و نهى از منکر از ضروریات دین اسلام است، اختلافى نیست.اختلاف نظر درباره نحوه وجوب و شرایط و مراتب آن است، مثلا خوارج امر به معروف و نهى از منکر را مشروط به هیچ شرطى ندانسته و به وجوب عینى آن معتقد بودند، و حتى شدیدترین مرتبه آن یعنى قیام به سیف و قتل را در هر شرایطى تجویز مى‏کردند، ولى معتزله وجوب آن را کفایى و مشروط به شرایطى مى‏دانستند و شدیدترین مرتبه آن (قتال) را از شؤون حکومت و وظایف رهبرى اسلامى مى‏دانستند. (10)

برخى نیز امر به معروف و نهى از منکر را منحصر به قلب و زبان دانسته، هیچ گونه اقدام عملى را تجویز نمى‏کردند، چنانکه گروهى که در ماجراى صفین اعتزال جسته و در جنگ له یا علیه امام على علیه السلام شرکت نکردند، بر همین عقیده بودند، و اکثر اهل حدیث و در رأس آنان احمد بن حنبل نیز پیرو همین نظریه بودند. (11)

معتزله در اجراى این فریضه دینى، اهتمام بسیار داشتند و به ویژه با زندقه و الحاد، شدیدا مبارزه مى‏کردند، چنانکه نقل شده است: آنگاه که واصل از الحاد بشار مطلع گردید، خطبه‏اى ایراد کرد و گفت: آیا کسى نیست که این نابیناى ملحد را به قتل برساند؟ سوگند به خدا اگر نه این بود که ترور، سجیه‏اى ناپسند است، کسى را مى‏فرستادم تا به طور ناگهانى در منزلش بر او حمله کند و شکم او را بدرد، آنگاه با همکارى عمرو بن عبید وى را از بصره تبعید کرد. (12)

فریضه امر به معروف و نهى از منکر، در مذهب امامیه نیز جایگاه بلندى دارد که در کتب حدیث، کلام، تفسیر و فقه شیعه درباره آن بحثهاى گسترده‏اى انجام شده است. (13)

پى‏نوشت‏ها:

1 ـ الانتصار، ص .5

2 ـ آشنایى با علوم اسلامى، ج 2، ص 25 ـ .24

3 ـ توحید صدوق، باب 3، روایت .3

4 ـ قالوا هو عالم بذاته، قادر بذاته، حى لا یعلم و قدرة و حیاة هى صفات قدیمة و معان قائمة به.ملل و نحل، ج 1، ص .44

5 ـ اوائل المقالات، جلد 4، از مصنفات شیخ مفید، ص .52

6 ـ تاریخ فلسفه در جهان اسلامى، حنا الفا خورى، خلیل الجر، ترجمه عبد المحمد آیتى، ج 1، ص .119

7 ـ قال: و من اثبت معنى صفة قدیمة فقد اثبت الهین.الملل و النحل، شهرستانى، ج 1، ص .46

8 ـ توحید صدوق، باب صفات الذات، روایت .9

9 ـ اوائل المقالات، ص .45

10 ـ الکشاف، زمخشرى، ص 396 ـ .398

11 ـ ضحى الاسلام، احمد امین، ج 3، ص .64

12 ـ همان، ص 66 ـ .67

13 ـ ر.ک: وسائل الشیعه، ج 11، جواهر الکلام، ج 21، تحریر الوسیلة، ج 2، کشف المراد

تمامی مطالب فرقه معتزله بر گرفته از سایت حوزه. نت می باشد

/ 27 نظر / 58 بازدید
نمایش نظرات قبلی
ناهید

بهاران از توست از تو می گیرد وام هر بهار اینهمه زیبایی را ... سال نو مبارک اپم . [گل]

ا و ر ا ن و س

سعادت ، سخاوت ، سربلندی ، سروری ، سلامتی ، و سرور که بهترین هفت سین زندگی است را برای شما دوست عزیز آرزومندم . . . پیشاپیش بهار ۸۹ مبارک . . .

ا و ر ا ن و س

امیدورام 89 سال خوبی برات باشه و به آرزوهات برسی[تایید] [گل][گل][گل][گل]

پرویز

امیدوارم هرچی زودتر سرحال و قبراق دوباره بیای ارادت ما پابرجاست داداش

پرویز

[قلب]**"****"****"........[گل]......."****"****"*[قلب] [قلب]************.....[گل]..[گل].....**********[قلب] [قلب]***********..........[گل]..........*********[قلب] [قلب][گل][گل]##........دوست گرامی.......##[گل][گل][قلب] [قلب]*"**[گل].جشن نوروز پیاپی فرخنده باد.[گل]**"*[قلب]

آسمان سخت

سلام دوست خوبم امیدوارم سال 89 براتون سال خوبی باشیه و همین روزا ببینیم که به روز شدین . [گل]

ناهید

★ ــــــ★ ــــــ★ ــــــــــــــ★★ ـــــــــــــــــــــــ★★★ ــــــــــــــــــــــــــــ★★★★ ـــــــــــــــــــــــــــــــ★★★★★ ـــــــــــــــــــــــــــــــ★★★★★ ــــــــــــــــــــــــــــ★★★★ ـــــــــــــــــــــــ★★★ ــــــــــــــ★★ ــــــ★ ــ ـــــ ــــــــ ــــــــــ ــــــــــــ ــــــــــــــ عزیزم هم وبلاگت،هم مطلبات،هم خودت همه بیسته بیستــــــید ــــــــــــ ــــــــــ ــــــــ ــــــ ــ ــــــــــــــــ★★★★ ـــــــــــــــــــــــــ★★★★★ ـــــــــــــــــــــــــــــ★★★★★ ــــــــــــــــــــــــــــ★★★★ ـــــــــــــــــــــــ★★★ ــــــــــــــ★★ ــــــ★ ـــ★ ★

samin

تو از دردی كه افتادست بر جانم چه می دانی؟ دلم تنها تو را دارد ولی با او نمی مانی تمام سعی تو كتمان عشقت بود در حالی كه از چشمان مستت خوانده بودم راز پنهانی فقط يك لحظه آری با نگاهی اتفاق افتاد چرا عاقل كند كاری كه بازآرد پشيمانی؟